Mijając budynek przy ulicy Sienkiewicza 1, często zastanawiałem się kto i kiedy go wybudował. Budynek nie jest duży, ale wybudowany ze smakiem i elegancją – to kawał solidnej architektury sprzed ponad 120 lat.
Informacje o nim można znaleźć po drugiej stronie ulicy, w Archiwum Budowlanym Urzędu Miejskiego przy ulicy Sienkiewicza 2. W archiwum zachowały się cztery rysunki z projektem: rzuty, elewacja frontowa, elewacja boczna i przekrój. Na rysunkach widać nieistniejącą dzisiaj wieżyczkę.

Niestety – karty rysunków zostały przycięte – zapewne by łatwiej było je umieścić w archiwalnych teczkach formatu A4. Na żadnym rysunku nie zachowała się data ani podpisu autora. Tylko na jednym jest tytuł: „Rysunek przebudowy domu mieszkalnego Pana S. Leschnitzer’a”, a na innym mocno zamazana pieczątka. Z pozwolenia budowlanego wydanego Simonowi Leschnitzer’owi 30 czerwca 1886 roku – możemy wnioskować kiedy rysunki zostały sporządzone. Na pieczęci możemy przeczytać wyrazy: „BRESLAU” i „maurermeister”. Prawie nieczytelna jest górna część pieczątki z imieniem i nazwiskiem projektanta.

Dopiero po rozpoznaniu czcionki która złożone jest nazwisko udało mi się przeczytać Louis Eh….

Książka adresowa Wrocławia z rok 1868 informuje, że niejaki Louis Ehrlich, maurermeister, mieszkał na Königsplatz 4. Kim jednak był ten Louis Ehrlich?

Strona internetowa z genealogią rodziny Silberstein wspomina, że Louis Ehrlich (żyjący w latach 1831-1913) był mężem Marie Weigert. O Louisie na tej stronie brak dodatkowych informacji. Teściem Louisa Ehrlicha to Jonas Weigert z Wrocławia którego przypomina Stefan-Ludwig Hoffmann w książce  The Politics of Sociability. Freemasonry and German Civil Society, 1840-1918 - chirurg Jonas Weigert był pierwszym żydem członkiem loży Kosmos w Prusach, należał także do loży Apollo w Lipsku, a nawet był członkiem-obserwatorem w chrześcijańskiej loży Horus we Wrocławiu… Małżonkowie mieli trójkę dzieci: córkę Margarethe oraz synów Richarda i Paula. Richard i Paula Ehrlichowie to postacie dobrze znane. Bracia założyli spółkę i na początku XX wieku byli jednymi z najbardziej wziętych budowniczych i architektów Wrocławia, znacznie prześcigając swojego ojca, skromnego mistrza murarskiego
Inna strona internetowa pozwala dowiedzieć się o pochodzeniu Louisa. Urodził się 14 grudnia 1831 roku w Brzegu, jako syn Solomona (1787-1865), destylatora (Destillateur), później dostawcy wojskowego (Kommisionär) i Friedericke z domu Schlesinger. Z samych wpisów w księgach narodzin i pogrzebów można wywnioskować jak trudne było wówczas życie i jak różne od dzisiejszego. Pierwsza żona Salomona – Charlotte z domu Schlesinger – zmarła w wieku zaledwie 21 lat, wkrótce po urodzeniu martwego chłopca. Z drugą żona, matką Louisa, (prawdopodobnie siostrą Charlotty), Salomon miał jeszcze 11 dzieci, ale i z nich 3 trójka zmarła wkrótce po urodzeniu, a kolejna 2 w wieku młodzieńczym.
We Wrocławiu Louis pracował głównie jako budowniczy kamienic, ale także projektował, m.in. jest autorem modernizacji wejścia głównego do Etablissement’u Liebicha z 1879 roku. Tak o tym jego projekcie pisze Bożena Grzegorczyk w kiążce Architektura i budownictwo teatralne we Wrocławiu od około 1770 roku do schyłku XIX wieku: „Louis Ehrlich, któremu powierzono to zadanie, używając motywów renesansowych i manierystycznych stworzył oryginalna fasadę wzbogaconą o malarskie walory światłocieniowe”. Mistrz murarski musiał być szanowany we Wrocławskiej gminie żydowskie. To on, w wieku 72, w 1902 roku, przekazuje uroczyście klucze do nowego cmentarza żydowskiego (wybudowanego przez jego synów) przy obecnej ulicy Lotniczej zarządowi wrocławskiej gminy. Co zaskakujące, Louis Ehrlich był członkiem wspomnianej wcześniej loży Horus we Wrocławiu – Loży która przyjmowała w swoje szeregi tylko chrześcijan, dla niego jednak zrobiono wyjątek. Jeden z najznakomitszych tarnogórzan – Rudolf Carnall (1804-1874) – także był członkiem tej loży Horus i pisał na jej uroczystości wolnomularskie pieśni.

Wróćmy więc do Tarnowskich Gór i willi przy ulicy Sienkiewicza 1 i właściciela willi.

Simon Leschnitzer wybudował on w 1875 roku tartaku parowy ( Leschnitzer S. Dampfsägewerk und Holtzhandlung, Hugostrasse 1 ). Autorem projektu tartaku (zachowanego w Archiwum Urzędu Miejskiego) był budowniczy Adolf Goerke, krewny Leschnitzera.

Tartak mieścił się według dzisiejszego układu ulic na rogu: 9-Maja i Tysiąclecia, w środku sporych rozmiarów działki Leschnitzera, ograniczonej (w przybliżeniu) dzisiejszymi ulicami: Sienkiewicza, Piłsudskiego, Pokoju, Styczyńskiego, Tysiąclecia i 9 Mają. Rozmiary działki dobitnie świadczą o zamożności właściciela. Goerke projektuje dla Leschnitzera także stajnie, szopę i rozbudowuje w 1888 roku tartak. Gdy jednak Leschnitzer zamierza rozbudować swój parterowy dom, istniejący tu już przed 1875 rokiem, to zleca projekt bardziej utalentowanemu budowniczemu z Wrocławia.

[Louis Ehrlich, 1886, projekt willi; czerwony kolor - nowe mury z 1886 roku; szary kolor- stare mury]

Louis Ehrlich, wykorzystując fragmenty murów poprzedniej budowli, wznosi dom o bogatej artykulacji nawiązującej do francuskiego baroku.

Niestety nie wiemy czy widoczna na projekcie wieżyczka zwieńczona chorągiewka z inicjałami właściciela „SL” powstała

[Louis Ehrlich, 1886, projekt willi przy ulicy Sienkiewicza 1]

- nie ma jej już na pocztówkach z początku XX wieku.

Ciekawostką projektu jest również dodany ołówkiem napis: Miejska Biblioteka Ludowa (Stadtische Volksbücherei). Z Historii Tarnowskich Gór (pod redakcją Jana Drabiny) dowiadujemy się, że taka biblioteka mieściła się najpierw na ulicy Zamkowej, potem, na krótka (1898-1903) w obecnym ratuszu, a od 1903 roku w Domu Ludowym – dawnej siedzibie Loży „zum Silberfels”. Kusi przypuszczenie, że jakaś biblioteka tu istniała.
Dodatkowe światło na postać Leschnitzera rzuca wzmianka Paula Klosego (1880-1968) o wizycie biskupa Georga Koppa w 1896 roku w Tarnowskich Górach: „Radosny widok sprawiał dom mieszkalny Kalusa na Bahnhofstraße (obecnie ul. Piłsudskiego), którego bogaty wystrój łagodził w pewien sposób zaniedbanie naprzeciwko niego, gdzie również stały dwa nie przystrojone slupy (willa żydowskiego kupca Leschnitzera)” [cytat za tekstem Stefana Pioskowika w Entenringu nr 6/7 ]. Gmina żydowska, z rabinem Läwenthalem uroczyście przywitała wrocławskiego biskupa – co innego wolnomyśliciele tacy jak Leschnitzer.

Wróćmy ponownie do budynku budynku – w 1900 roku budowniczy Johannes Kindler (1861-1922) wznosi tutaj nowa klatkę schodową. Simon Leschnitzer zatwierdza jeszcze w 1905 roku rysunek budowniczego Carla Stefke (1856-1921) na rozbudowę sąsiedniego domu przy obecnej ulicy Sienkiewicza 3, ale w tym samym czasie wszystkie modernizacje przy tartaku zatwierdza już jego syn – Arnold Leschnitzer (1866, Tarnowskie Góry – 1935, Wrocław). Warto tu także wspomnieć o dwóch jego młodszych braciach. Curt Leschnitzer (1877, Tarnowskie Góry – 1959, Berlin) był architektem działającym w Berlinie, a Georg Leschnitzer, (1885, Tarnowskich Górach – 1947, Tel Awiw-Jafa), malarzem i architektem wnętrz także działającym w Berlinie, w 1933 roku opuścił on Niemcy i zmarł w Izraelu. Jako jeden z nielicznych artystów o tarnogórskich korzeniach, Georg Leschnitzer doczekał się notek biograficznych w renomowanych słownikach Thieme-Beckera i Vollmera.

Według dokumentów w Archiwum Urzędu Miejskiego, w czerwcu 1912 roku posesja należy do Richarda Linke właściciela cegielni w Rybnej. W Kronice Jan Nowaka (s. 219) czytamy, jednak że w tymże 1912 roku do Tarnowskich Gór sprowadza się firma „Lazarus Moeller”, której kieruje wtedy syn Łazarza – Max Moeller. Firma Moellera która posiadała już tartaki w Potoku i Brynku przejmuje także tartak w Tarnowskich Górach. W roku 1929 kiedy do budynku zostaje doprowadzona kanalizacja – dalej jest on własnością Tow. z o.o. „Lazarus Moeller”, ale Kronika Jana Nowaka oraz książki adresowe z lat międzywojennych lokują tutaj dwie firmy: „Lazarus Moeller Towarzystwo z .o.o.” i „Górnośląskie Towarzystwo Akcydensowe dla Przemysłu Drzewnego”. Według artykułu w „Montes Tarnovicensis” nr 33 – Towarzystwo z o.o. Lazarus Moeller upadło w czasie wielkiego kryzysu w 1933 roku, a w domu na Sienkiewicza 1 znalazł w 1938 roku mieszkanie dowódca 3. pułku Ułanów.

Po wojnie, w 1947 roku willa należy do administracji Ubezpieczeń Społecznych w Tarnowskich Górach, które zleciło pracowni architektonicznej Buć i Kocimski projekt przebicia okien na parterze od frontu willi. Później znajdowały się tutaj mieszkania komunalne, a w 2008 roku obecna właścicielka dokonał gruntownego remontu 122 letniej willi.

Marek Wojcik
(zaktualizowana wersja art. W poszukiwaniu mistrza , który ukazał się w „Gwarku” nr 8, z 24.02.2009 r.)